Вторник, 28 Март 2017

За прашањата на Литургиската пракса


1111.jpg
Протопрезвитер Александар Шмеман
ЗА ПРАШАЊАТА НА ЛИТУРГИСКАТА ПРАКСА
(Извадок од писмото на о. Александар Шмеман до неговиот Епископ)

Ваше Високопреосвештенство,

Со големо внимание и интерес го прочитав Упатството за литургиска пракса кое на 30. Ноември 1972 година му го испративте на клирот на епархијата на Њу Јорк и Њу Џерси. Потполно ја разбирам и споделувам вашата загриженост за литургиската состојба, која што несомнено е крајно сериозна и сигурно има потреба од поправка и раководство од страна на нашиот Епископат. И токму поради сериозноста, длабочината и видот на проблемите со кои денес се среќаваме, со должна почит се осмелувам да изложам некои свои размислувања, поттикнати од ова Упатство. Затоа што поголем дел од својот живот посветив на изучување и предавање Литургика, јас Ве уверувам, Ваше Високопреосвештенство, дека немам друга цел освен да се обидам да ги појаснам прашањата кои ќе ги поттикне ова Ваше Упатство, и дека ова го правам во духот на потполна и безусловна послушност кон должноста на Епископот „правилно да управува со словото“ на Божествната Вистина.Би сакал да додадам дека во сите литургиски дискусии константното и омилено упатување на еднообразноста како на решавачки аргумент е всушност бесполезно и штетно. Совршената литургиска еднообразност никогаш не постоела во Црквата, дури ни како идеал, затоа што оваа еднообразност Црквата никогаш не ја доживувала како услов и израз на нејзиното единство. Целокупното устројство секогаш било местото каде што се барало нејзиното литургиско единство, а никогаш во деталите и примените. Дури ни денес Црквата нема единствен Типик и постои голема разновидност во праксите помеѓу Православните Цркви. Таква разновидност постоела и во рамките на една иста помесна Црква: така, на пример, во Русија постоеле разлики помеѓу Москва и Киев, помеѓу различни монашки традиции, итн. Едноставно, и духовно и пастирски е опасно да се учат луѓето дека еднообразноста е мерило и суштина на Православието. Опасно е затоа што тие, изгледа, веќе се заокупирани од надворешниот изглед, на штета на самото значење и смисла. Исто така е опасно и поради големата литургиска разновидност во америка, каде што се присутни сите традиции на овој или оној начин. Ако Православната Црква во Америка треба да биде симбол на православното единство во оваа земја, тогаш нема никогаш да го постигне тоа со наметнување една традиција на сите, без разлика дали е тоа руска, грчка, српска, романска или која било друга. Може да го постигне тоа единство доколку, од една страна, го бара она што е универзално во Православното Предание и, од друга страна, она што може да го воплоти тоа Предание во нашата ситуација. Меѓутоа, сигурен сум дека дури и тогаш ќе постои неизбежната и здрава разновидност. Историјата ни покажува дека тоа исчезнува тогаш кога Црквата почнува да изумира и кога нејзиното богослужение, наместо да биде живот и извор на живот, постепено го зафаќа rigor mortis.

Ако сега накратко ги анализираме самите забелешки, мораме да забележиме дека тука практично никаде не се работи за „прекршоци“, односно за произволни или анархични новотарии, туку се работи за аспекти од богослужението каде што постојат реални проблеми, и каде што упатувањето на „стандардните (официјални) книги“ или на постоечката пракса не решава ништо.

На Светата Литургија:

А. Двете мали ектении помеѓу антифоните не смеат да се изоставаат. Секако дека изоставањето на овие ектении само поради скратување на службата не може да биде оправдано. Меѓутоа, доколку свештеникот кој началствува благоизволи да ги чита преубавите антифонски молитви кои силно се однесуваат на целата заедница, а сега се читаат тајно, тогаш ова може да биде чекор во правилна насока. Јасно е дека во изворната форма било ваква: повик на молитва (на Господа да се помолиме), читање на молитвата и возглас. Изненадувачки е кога гледаме колкумина свештеници, додека ги изговараат сите ектении, нечујно го изоставаат читањето на „тајните молитви“, вклучително и Канонот на Евхаристијата. Сметам дека ова е многу поголем прекршок отколку обидот за враќање кон вистинското значење на  предвходниот дел од Литургијата.

Б. Ектениите помеѓу Евангелието и Херувимската песна, односно сугубата ектенија, ектенијата за огласените, првата и втората ектенија на верните не смеат да се изоставаат. Сè додека сугубата ектенија останува de facto повторување на големата ектенија, исто така останува и искушението таа да се исфрли. Во литургиските манускрипти (види Euchologia издадена од А. Димитриевски, Киев, 1910) најголемите разнообразија се токму помеѓу сугубите ектении. Причината е јасна: сугубата ектенија, за разлика од големата ектенија, е одраз на потребите или одредените прозби на конкретната Црква или заедница. Така, проблемот се состои во повторното откривање на нејзиното вистинско значење и улога во рамките на Литургијата.

Изоставањето на ектенијата за огласените е предлагано од страна на неколку руски епископи. Лично би бил за нејзино изоставање за време на одредени периоди како што се Велигден, Божиќ, Богојавление или за време на големите празници. Повторно, проблемот тука е да му се пренесе на народот нејзиното значење.

Двете ектении на верните претставуваат сличен проблем со оној што го имавме при малите ектении помеѓу антифоните. Сè додека тие едноставно го „покриваат“ читањето на молитвите на верните, навистина никако не придонесуваат во Литургијата и прават целиот тој дел да биде неразбирлив. Меѓутоа, кога повторно би се вовела праксата за читање на молитвите на глас, кои што се преубави и со исклучително значење и смисла и кај Златоуст и кај Василиј, тогаш заедничката подготовка на Црквата за Приносот би го добила своето вистинско значење.

В. Ектенијата после Великиот Вход и онаа пред Оче наш не смеат да бидат изоставени. Проблемот е повторувањето, во тек на 15 минути, на две истоветни ектении. Врз основа на најстариот ракопис кој во потполност ја содржи службата на светиот Василиј и на светиот Јован Златоуст, познатиот Codex Barberini, се предлага да се изостави првата затоа што ја нема во овој ран текст, а втората (после Анафората) се наоѓа таму. Оваа првата му пречи на интегралниот премин од приносот кон анафората (спореди Codex Barberini: Молитвата на предложението се чита после ставањето на Светите Дарови на Чесниот Престол по завршувањето на Херувимската песна. Народот: Амин. Свештеникот: Мир на сите. Народот: и на духот твој. После целивот на мирот, ѓаконот: Двери, двери. Народот: Верувам. Ѓаконот: Да стоиме добро... и останатото од анафората). А втората е во континуитет со прозбените молитви и води кон молитвата пред Оче наш.

Г. Првиот Антифон (Пс. 102/3) мора да ги содржи, најмалку, стиховите 1, 2, 3, 9, 10 и да завршува со зборовите „Благословувај го душо моја Господа“.

Д. Вториот Антифон (Пс. 145/6) мора да ги содржи, најмалку, стиховите 1, 2, 3, 10.

Која „официјална“ книга, кој Типик го пропишува ова? Постанокот и развојот на антифоните (всушност комплетниот дел на Литургијата пред Входот) е исклучително сложен. Па дури и ако ја земеме сегашната руска пракса, се наведуваат псалми, а не стихови ( „Евхаристија“, архимандрит Кипријан Керн, стр. 163 – 164) како и различни антифони за Недели, одредени празици и обични денови, што воопшто не е ни спомнато во Упатството. Дали ова треба да се објасни со фактот дека Бехметов напишал музика само за неколку стихови, а не за целиот псалм?

Ѓ. Тропарите и кондаците мора да се пеат како што е пропишано. Би сакал да најдам една парохија во нашата Црква каде што тропарите и кондаците се пеат „како што е пропишано“. Затоа, ова правило би требало или да биде појаснето или неговата примена да им се остави на можностите на секоја парохија. Што се однесува до ова, правилата многу се разликуваат од Црква до Црква и од период до период. Во Студитскиот Типик не пишува ништо за ова пеење. Сегашната грчка пракса е различна од руската. Не постои причина поради која нашата Црква не може да објави едноставно и практично упатство.

На Вечерната:

А. Никакви елементи од Утрената или од било која друга служба не треба да се воведуваат во Вечерната, за да не се измени и разобличи формата на службата.

Б. Треба да се испочитува целокупниот поредок на Вечерната без изоставање на ниту една ектенија, стихови или други елементи.

Во текот на дваесетгодишното служење во Америка видов таква неверојатна разнообразност на Вечерната, така што упатството кое вели да се следи „целокупниот поредок“ ми изгледа речиси иронично. Првото прашање кое треба да се постави е следново: Што е нивниот „целокупен“ поредок? Дали, на пример, упатството под „други елементи“ го подразбира пеењето или читањето на псалмите 141, 142, 130 и 117 во целост или во сегашната форма, сведени на неколку стихови кои доаѓаат после „Господи воззвах“? Што е со катизмите? Што е со разните комбинации на октоихот и минејот зависно од „ознаките“ во Типикот? Зарем не е јасно дека и тука постои проблем, и дека нашата моментална парохиска пракса (во неколкуте парохии каде што воопшто се служи Вечерна) има потреба за нешто повеќе од општи упатства за „целокупниот поредок“?

Што се подразбира под „елементи од Утрената“ кои што се воведуваат во Вечерната? Ова не е објаснето во упатството, па човек едноставно не знае што се подразбира под тоа. Ако, како што имам видено во некои парохии, свечените Вечерни во навечерието на некои големи празници се пропратени со празнични елементи од Утрената (изземајќи ги исклучиво „утринските“ елементи), тогаш тоа ми изгледа како мудар начин да се сочува барем нешто од самата суштина на празникот. Секако, тоа е еден од можните начини за да се реагира против брзото исчезнување на прославувањето на навечерието и сведувањето дури и на најголемите празници само на Литургијата. Затоа оваа пракса треба да се разгледа и регулира, но сека не да се осудува како „отстапување“. Она што изгледа дека Упатството севкупно го игнорира се условите во кои барем некои од нашите свештеници се борат за повторно воспоставување на празничниот циклус, на самата литургиска реалност на празниците.

На Утрената:

А. Шесте псалми (а не три) треба да се читаат во целост.

Ми се чини дека доколку поради било која оправдана причина би требало да се скрати Утрената, тогаш богослужбено говорејќи скратувањето на шестопсалмието е расудлив начин за тоа. Шестопсалмието е јасно составено од две тријади псалми: 3, 37, 62 и 87, 102, 142. Првата тријада, или барем 3. и 62., е мошне стара и му припаѓа на раното јадро на утрински служби на Црквата. Што се однесува до втората тријада, псалмите 87, 102 и 142 „немаат одредена врска ниту со полноќта ниту со утрото. Освен тоа, фактот дека свештеникот ги изговара утринските молитви додека се читаат псалмите покажува дека тие се додаток. Овие молитви, или барем една од нив, порано се изговарале на глас“ (I. Mateos „Some problems of Byzantine Orthros“, види уште M. Skaballanovich, Tolkovi Typikon, Vol. II, стр. 199-201).

Б. Најмалку еден цел канон (оној воскресниот) треба да се чита во недела (Ирмосот на песната се пее, а другите тропари се читаат). Но да претпоставиме неделната служба да падне во рамките на осмодневното празнување на голем празник, кого, затоа што е празнуван во работен ден, го „пропуштиле“ поголем дел од парохијаните. Зарем не би било повеќе пастирски, повеќе литургиски, да се пее „барем“ канонот на празникот отколку воскресниот канон? Доколку Канонот (кој, како што знаат сите, првенствено бил музички состав и неговото денешно читање го сочинува најнеразбирливиот дел од Утрената) воопшто треба да се сочува во нашите парохиски богослужби (практично исчезнал во многу Православни цркви), тогаш тоа би требало да биде предмет на многу проучување и промислување. Сегашните правила кои пропишуваат два или три Канони на секоја Утрена едноставно не се применуваат, а можеби би било подобро да се одлучи кои канони треба да се употребуваат (големи празници, Триод итн.) во парохиската пракса, а кои треба да останат во манастирска употреба.

В. Треба да се испочитува целокупниот поредок на Утрената без изоставање на ниту една ектенија, стихови или други елементи.

По прашањето за Утрената, јас би ги потврдил напоменувањата што ги имав за Вечерната. Дали „другите елементи“ ги опфаќаат катизмите, 50. Псалм и степенските антифони кои во руската пракса толку често се заобиколуваат? Што е со хвалитните стихири на крајот од Утрената? Што е со катавасиите? Зошто, на пример, би требало да се чита деветтата молитва од утринските молитви доколку нема читање на Евангелие за кое што таа подготвува? Или Упатството, доколку се сфати сериозно, неизоставно ќе доведе до определување на посебна комисија, до студија, до план. Во спротивно, само ќе ја зголеми збунетоста која, според извештаите на руските епископи, постои веќе со децении, ако не и со векови.

Во црквите во кои нема завеси зад Царските двери, треба да се постават во рок од две седмици...

Царските двери треба да се затвараат на три места во текот на Литургијата:

А. За време на ектенијата за огласените и првата и втората молитва на верните.

Б. После Великиот вход, за време на прозбената ектенија.

В. За време на причестување на свештениците.

Г. Завесата треба да се навлекува за време на Б и В.

Сметам дека е голема и дури трагична грешка да се апсолутизира нешто што и самата Црква не го аплсолутизира, држејќи се до тоа дека е правилна само оваа или онаа пракса, а секоја друга е неприфатлива. Така, на пример, ниту на едно место во текстот на Литургијата на свети Јован Златоуст како што е печатен во руските „стандардни“ книги (пред себе го имам Московското синодално издание 1904) дури не се ни спомнува завеса. Кога затварањето на царските двери во текот на А и Б би било навистина органски и суштински дел на евхаристиската служба, тогаш не би останувале отворени и кога служи епископ или, како што е вообичаено во руската пракса, свештеник со одреден чин. Бидејќи завесата се појавила многу порано од иконостасот, и сигурно имала сосема поинакво значење од она кое понекогаш во денешно време ѝ се припишува, односно дека верниците не треба да видат извесни дејствија. Називот „Царски Двери“ до релативно скоро време (во делата на свети Симеон Солунски, на пример) се применувал за вратата на самата црква, а не за вратата на иконостасот. Каква и да е смислата на развојот кој следел, јасно е дека завесата денес само го дуплира иконостасот. Лично сум убеден дека современата грчка пракса дверите воопшто да не се затвараат во текот на целата Литургија е поверна на вистинскиот дух на Евхаристијата и на православното поимање на Црквата отколку онаа пракса што ја усвоила Руската Црква, и која непрестано го нагласува радикалното раздвојување помеѓу Божјиот народ и свештенството. Токму од оваа последна пракса се развиле реалните неправилности: пеење за време на причестувањето на свештенството, таканаречените „концерти“, префрлање на проповедта од првобитното место, после Евангелието, во време на причасниот („за да го привлечат вниманието на верниците“, пишува со иронија еден руски епископ), дури и менувањето на самиот литургиски поредок (така, на пример, во руските „стандардни“ книги молитвата на благодарење по примањето на Светите Дарови е преместена од своето првобитно место, па се чита по причестувањето на свештенството). Во Русија царските двери се затворени во текот на целата Анафора, додека ние во Америка (фала Му на Бога) ги отвараме барем на Символот на верата. Треба да се надеваме дека, кога ќе се обнови православното толкување на Божествената Литургија како соборна молитва, соборно принесување, соборно благодарење и соборно причестување, т.е. кога од нашите скорешни и нејасни обичаи ќе му се вратиме на вистинското Православно Предание јасно откриено во нашите богослужбени текстови и светоотечки коментари, тогаш ќе се поправи жалната состојба на околностите кои што денес преовладуваат, и кои што ги прават верниците да бидат повеќе како „присуствувачи“ отколку како „учесници“ во божествената служба.

Ваше Високопреосвештенство, сите овие напомени имаат за цел да кажат само едно: нам итно ни е потребна вистинска грижа за богослужението, вистински напор кој повторно треба да го направи она што богослужението го подразбира во Црквата: извор на животот, откривање и општење на верата на Црквата, средиште и исполнување на нејзиното единство. Таа грижа, таа итна задача (чие што исполнување го очекуваме од нашите епископи) нека биде заснована врз овие зборови на нашиот Господ: „Духот е она што оживува, телото не користи за ништо. Зборовите што јас ви ги говорам се дух и живот“ (Јован. 6, 63).

На Богојавление, 1973 година

 

 

 

 

Share